Cześć! Nowa podstawa programowa 2021. Nie sądziłam, że ten post w ogóle powstanie… Być może z racji tego, że w najśmielszych snach nie spodziewałabym się, że MEN wyda na pół roku przed maturą rozporządzenie, które sprawi, że powstanie nowa podstawa programowa. Nas oczywiście dotyczą zmiany w rozporządzeniu dotyczącym matury z biologii. Zaznaczam od razu, że na razie są to wytyczne oficjalnie jeszcze niezatwierdzone przez MEN – ciągle trwają konsultacje, a ostateczna wersja podstawy programowej ma zostać zatwierdzona dopiero w grudniu.
Nowa podstawa programowa 2021. Na skróty:
Co z maturą?
Co warto wiedzieć?
Co z materiałem z wcześniejszych etapów edukacyjnych?
Czy to oficjalne zmiany w modyfikacji egzaminu maturalnego z biologii w 2021 roku?
Dlaczego uważam, że to nie są ostateczne ustalenia?
Czy uczniowie otrzymają materiały dydaktyczne z biologii od MEN?
Nowa podstawa programowa 2021 – analiza
Co z maturą?
Już wielu uczniów na różnych kanałach – Instagram, Facebook, Messenger – zwróciło się do mnie z pytaniami typu: „Ola, a czy to znaczy że będzie łatwiej się dostać na lekarski?” albo wyraziło swoją radość, pisząc: „Super! Ja się cieszę, będzie łatwiejsza matura.” Moja odpowiedź na te wiadomości brzmi: Kto powiedział, że matura z biologii będzie łatwiejsza? Obcięcie kilkunastu zagadnień nie powoduje automatycznie, że matura będzie łatwiejsza. To powoduje mniejszą ilość materiału, jaką masz przyswoić, opanować i zrozumieć, by zdać egzamin maturalny z biologii na 100%. Nawet z tego, co zostało da zrobić się ,,trudny arkusz’’, ale pozytywny głos skrywający się z tyłu głowy podpowiada – ,,będzie dobrze!’’
Co warto wiedzieć?
Pamiętaj, że to nie podręcznik szkolny, a podstawa programowa jest wyznacznikiem tego, co masz umieć do matury i co może pojawić się w arkuszu. Co w sytuacji, kiedy nie było danego zagadnienia/treści w podstawie programowej z biologii? W takiej sytuacji zawsze powinien być umieszczony materiał źródłowy. Co nim może być? Na przykład tekst wprowadzający do zadania, w którym wytłumaczone jest dane zagadnienie. Może to być też wykres, tabela, czy grafika, z której możesz naprawdę wiele odczytać, by prawidłowo rozwiązać zadanie.
Co z materiałem z wcześniejszych etapów edukacyjnych?
Nadal Cię obowiązuje, bez żadnych zmian. Mowa tu oczywiście o materiale z gimnazjum oraz IV etapie edukacyjnym, czyli szkole ponadpodstawowej – pamiętaj o tym, że są to zarówno wymagania z zakresu podstawowego, o których w dalszej części napisze, jak i oczywiście rozszerzenie z biologii.
Czy to oficjalne zmiany w modyfikacji egzaminu maturalnego z biologii w 2021 roku?
Zdecydowanie nie. Minister Edukacji i Nauki, po analizie wyników ubiegłorocznych egzaminów i z uwagi obecną sytuację epidemiczną, uznał, że w 2021 r. egzaminy powinny być przeprowadzone na podstawie zawężonego zakresu wymagań podstawy programowej.
Dlaczego uważam, że to nie są ostateczne ustalenia?
Jeszcze do 27 listopada nauczyciele mogą przesyłać do Ministerstwa swoje propozycje zmian i uwagi. To oznacza, że może jakaś część materiału ulec zmianom i modyfikacjom. Co więcej, myślę, że jeśli zostanie taki stan wymagań, jaki jest teraz, to ostatecznie on zostanie zatwierdzony później, tak jest to planowane, w grudniu. Dodatkowo dyrektor CKE opublikuje aneksy do informatorów, zawierające m.in. opisy zmian w formułach arkuszy.
Czy uczniowie otrzymają materiały dydaktyczne z biologii od MEN?
Po opublikowaniu ostatecznej wersji wymagań egzaminacyjnych, opracowane zostaną arkusze próbnego egzaminu maturalnego. Następnie zostaną one udostępnione szkołom i zdającym w marcu 2021 r., na około 2 miesiące przed egzaminami w maju 2021r, czyli możemy się spodziewać próbnej matury z biologii w marcu.
Nowa podstawa programowa 2021 – analiza
Przejdźmy do analizy zmian w wymaganiach maturalnych z biologii na rok 2021:
IV etap edukacyjny – zakres podstawowy
Brak zmian, materiał pozostaje w takiej formie, jakiej był.
IV etap edukacyjny – zakres rozszerzony
I. Budowa chemiczna organizmów – brak zmian
II. Budowa i funkcjonowanie komórki – brak zmian
III. Metabolizm – zmiany:
-
Enzymy. Uczeń:
1) podaje charakterystyczne cechy budowy enzymu białkowego;
2) opisuje przebieg katalizy enzymatycznej;
3) wyjaśnia, na czym polega swoistość enzymów; określa czynniki warunkujące ich aktywność (temperatura, pH, stężenie soli, obecność inhibitorów lub aktywatorów);
4) podaje przykłady różnych sposobów regulacji aktywności enzymów w komórce (inhibicja kompetycyjna i niekompetycyjna, fosforylacja /defosforylacja, aktywacja proenzymów);
5) wskazuje możliwość pełnienia funkcji enzymatycznych przez cząsteczki RNA.
-
Ogólne zasady metabolizmu. Uczeń:
1) wyjaśnia na przykładach pojęcia: „szlak metaboliczny”, „cykl przemian metabolicznych”;
2) porównuje anabolizm i katabolizm, wskazuje powiązania między nimi;
3) charakteryzuje związki wysokoenergetyczne na przykładzie ATP;
4) porównuje zasadnicze przemiany metaboliczne komórki zwierzęcej i roślinnej;
5) wskazuje substraty i produkty głównych szlaków i cykli metabolicznych (fotosynteza, etapy oddychania tlenowego, oddychanie beztlenowe, glikoliza, glukoneogeneza, rozkład kwasów tłuszczowych, synteza kwasów tłuszczowych, cykl mocznikowy).
-
-
Oddychanie wewnątrzkomórkowe – brak zmian
-
Metabolizm– brak zmian
IV. Przegląd różnorodności organizmów
-
Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji organizmów. Uczeń:
1) rozróżnia (na schemacie) grupy mono-, para- i polifiletyczne;
2) porządkuje hierarchicznie podstawowe rangi taksonomiczne;
3) przedstawia związek między filogenezą organizmów a ich klasyfikacją;
4) przedstawia na podstawie klasyfikacji określonej grupy organizmów jej uproszczone drzewo filogenetyczne;
5) oznacza organizmy za pomocą klucza;
6) opracowuje prosty dychotomiczny klucz do oznaczania określonej grupy organizmów lub obiektów.
-
Wirusy. Uczeń:
1) omawia podstawowe elementy budowy wirionu i wykazuje, że jest ona ściśle związana z przystosowaniem się do skrajnego pasożytnictwa;
2) opisuje cykl życiowy bakteriofaga (lityczny i lizogeniczny) oraz wirusa zwierzęcego zachodzący bez lizy komórki;
3) wyjaśnia, co to są retrowirusy i podaje ich przykłady;
4) wymienia najważniejsze choroby wirusowe człowieka (WZW typu A, B i C, AIDS, zakażenie HPV, grypa, odra, świnka, różyczka, ospa wietrzna, polio, wścieklizna) i określa drogi zakażenia wirusami oraz przedstawia podstawowe zasady profilaktyki chorób wirusowych
-
Bakterie. Uczeń:
1) przedstawia różnorodność bakterii pod względem budowy komórki, zdolności do przemieszczania się, trybu życia i sposobu odżywiania się (fototrofizm, chemotrofizm, heterotrofizm);
2) przedstawia charakterystyczne cechy sinic jako bakterii prowadzących fotosyntezę oksygeniczną (tlenową) oraz zdolnych do asymilacji azotu atmosferycznego;
3) wyjaśnia, w jaki sposób bakterie mogą przekazywać sobie informację genetyczną w procesie koniugacji;
4) przedstawia rolę bakterii w życiu człowieka i w przyrodzie (przede wszystkim w rozkładzie materii organicznej oraz w krążeniu azotu);
5) wymienia najważniejsze choroby bakteryjne człowieka (gruźlica, czerwonka bakteryjna, dur brzuszny, cholera, wąglik, borelioza, tężec), przedstawia drogi zakażenia bakteriami oraz przedstawia podstawowe zasady profilaktyki chorób bakteryjnych.
-
Protisty i rośliny pierwotnie wodne. Uczeń:
1) przedstawia sposoby poruszania się protistów jednokomórkowych i wskazuje odpowiednie organelle (struktury) lub mechanizmy umożliwiające ruch;
2) przedstawia różnorodność sposobów odżywiania się protistów, wskazując na wiązek z ich budową i trybem życia;
3) rozróżnia najważniejsze grupy glonów (brunatnice, okrzemki, bruzdnice, krasnorosty, zielenice) na podstawie cech charakterystycznych i przedstawia rolę glonów w ekosystemach wodnych jako producentów materii organicznej;
4) wymienia najważniejsze protisty wywołujące choroby człowieka (malaria, rzęsistkowica, lamblioza, toksoplazmoza, czerwonka pełzakowa), przedstawia drogi zarażenia oraz podstawowe zasady profilaktyki chorób wywoływanych przez protisty
-
Rośliny lądowe. Uczeń:
1) porównuje warunki życia roślin w wodzie i na lądzie oraz wskazuje cechy roślin, które umożliwiły im opanowanie środowiska lądowego;
2) wskazuje cechy charakterystyczne mszaków, widłaków, skrzypów, paproci oraz roślin nago- i okrytonasiennych, opisuje zróżnicowanie budowy ich ciała, wskazując poszczególne organy i określając ich funkcje;
3) porównuje przemianę pokoleń (i faz jądrowych) grup roślin wymienionych w pkt 2, wskazując na stopniową redukcję pokolenia gametofitu w trakcie ewolucji na lądzie;
4) rozpoznaje przedstawicieli rodzimych gatunków iglastych;
5) rozróżnia rośliny jednoliścienne od dwuliściennych, wskazując ich cechy charakterystyczne (cechy liścia i kwiatu, system korzeniowy, budowa anatomiczna korzenia i pędu);
6) podaje przykłady znaczenia roślin w życiu człowieka (np. rośliny jadalne, trujące, przemysłowe, lecznicze)
-
Rośliny – budowa i funkcje tkanek i organów. Uczeń:
1) przedstawia charakterystyczne cechy budowy tkanek roślinnych (twórczej, okrywającej, miękiszowej, wzmacniającej, przewodzącej), identyfikuje je na rysunku (schemacie, preparacie mikroskopowym, fotografii itp.), określając związek ich budowy z pełnioną funkcją;
2) analizuje budowę morfologiczną rośliny okrytonasiennej, rozróżniając poszczególne organy i określając ich funkcje;
3) analizuje budowę anatomiczną organów roślinnych: pierwotną i wtórną budowę korzenia i łodygi rośliny dwuliściennej, pierwotną budowę łodygi rośliny jednoliściennej, budowę liścia, określając związek ich budowy z pełnioną funkcją;
4) opisuje modyfikacje organów roślin (korzeni, liści, łodygi) jako adaptacje do bytowania w określonych warunkach środowiska;
5) wyróżnia formy ekologiczne roślin w zależności od dostępności wody i światła w środowisku.
-
Rośliny – odżywianie się – brak zmian
-
Rośliny – rozmnażanie się. Uczeń:
1) podaje podstawowe cechy zalążka i nasienia oraz wykazuje ich znaczenie adaptacyjne do życia na lądzie;
2) opisuje budowę kwiatu okrytonasiennych, przedstawia jej różnorodność i wykazuje, że jest ona związana ze sposobami zapylania;
3) przedstawia powstawanie gametofitów męskiego i żeńskiego, zapłodnienie komórki jajowej oraz rozwój i kiełkowanie nasienia u rośliny okrytonasiennej;
4) opisuje podstawowe sposoby rozsiewania się nasion (z udziałem wiatru, wody i zwierząt), wskazując odpowiednie adaptacje w budowie owocu;
5) opisuje sposoby rozmnażania wegetatywnego.
-
Rośliny – reakcja na bodźce. Uczeń:
1) przedstawia podstawowe sposoby reakcji roślin na bodźce (ruchy tropiczne i nastyczne); podaje ich przykłady (fototropizm, geotropizm, sejsmonastia, nyktynastia);
2) przedstawia rolę hormonów roślinnych w funkcjonowaniu rośliny, w tym w reakcjach tropicznych;
3) wyjaśnia zjawisko fotoperiodyzmu
-
Grzyby. Uczeń:
1) podaje podstawowe cechy grzybów odróżniające je od innych organizmów;
2) wymienia cechy grzybów, które są przystosowaniem do heterotroficznego trybu życia w środowisku lądowym;
3) wymienia cechy pozwalające na odróżnienie sprzężniowców, workowców i podstawczaków;
4) przedstawia związki symbiotyczne, w które wchodzą grzyby (w tym mikoryzę);
5) przedstawia budowę i tryb życia grzybów porostowych; określa ich znaczenie jako organizmów wskaźnikowych;
6) określa rolę grzybów w przyrodzie, przede wszystkim jako destruentów materii organicznej;
7) przedstawia znaczenie grzybów w gospodarce, podając przykłady wykorzystywania grzybów, jak i straty przez nie wywoływane;
8) przedstawia podstawowe zasady profilaktyki chorób człowieka wywoływanych przez grzyby.
-
Zwierzęta bezkręgowe. Uczeń:
1) przedstawia budowę i tryb życia gąbek;
2) wymienia cechy pozwalające na rozróżnienie parzydełkowców, płazińców, nicieni, pierścienic, stawonogów, mięczaków i szkarłupni;
3) przedstawia budowę, czynności życiowe i tryb życia parzydełkowców, określa ich rolę w przyrodzie;
4) porównuje cechy płazińców wolno żyjących i pasożytniczych w powiązaniu z ich trybem życia;
5) na podstawie schematów opisuje przykładowe cykle rozwojowe: tasiemca – tasiemiec nieuzbrojony, nicieni pasożytniczych – glista ludzka, włosień; wymienia żywicieli pośrednich i ostatecznych oraz wskazuje sposoby ich zarażenia wyżej wymienionymi pasożytami;
6) wymienia najczęściej występujące płazińce i nicienie pasożytnicze, których żywicielem może być człowiek, podaje sposoby zapobiegania szerzeniu się ich inwazji;
7) rozróżnia wieloszczety, skąposzczety i pijawki; przedstawia znaczenie pierścienic w przyrodzie i dla człowieka;
8) wymienia wspólne cechy stawonogów, podkreślając te, które zadecydowały o sukcesie ewolucyjnym tej grupy zwierząt;
9) rozróżnia skorupiaki, pajęczaki, wije i owady oraz porównuje środowiska życia, budowę i czynności życiowe tych grup;
10) porównuje przeobrażenie zupełne i niezupełne owadów;
11) przedstawia znaczenie stawonogów w przyrodzie i życiu człowieka;
12) porównuje budowę i czynności życiowe ślimaków, małżów i głowonogów, rozpoznaje typowych przedstawicieli tych grup;
13) przedstawia znaczenie mięczaków w przyrodzie i dla człowieka;
14) wymienia charakterystyczne cechy strunowców na przykładzie lancetnika
-
Zwierzęta kręgowe. Uczeń:
1) wymienia cechy charakterystyczne ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków w powiązaniu ze środowiskiem i trybem życia;
2) opisuje przebieg czynności życiowych, w tym rozmnażanie się i rozwój grup wymienionych w pkt 1;
3) dokonuje przeglądu grup wymienionych w pkt 1, z uwzględnieniem gatunków pospolitych i podlegających ochronie w Polsce;
4) na podstawie charakterystycznych cech zalicza kręgowce do odpowiednich gromad, a ssaki odpowiednio do stekowców, torbaczy lub łożyskowców;
5) przedstawia znaczenie kręgowców w przyrodzie i życiu człowieka.
-
Porównanie struktur zwierząt odpowiedzialnych za realizację różnych czynności życiowych. Uczeń:
1) przedstawia zależność między trybem życia zwierzęcia (wolno żyjący lub osiadły) a budową ciała, w tym symetrią;
2) opisuje różne rodzaje powłok ciała zwierząt;
3) analizuje rolę i współdziałanie układu mięśniowego i różnych typów szkieletu (wewnętrznego, zewnętrznego, hydraulicznego) podczas ruchu zwierząt;
4) wymienia rodzaje zmysłów występujące u zwierząt, wymienia odbierane bodźce, określa odbierające je receptory i przedstawia ich funkcje;
5) rozróżnia oczy proste od złożonych;
6) wykazuje związek między rozwojem układu nerwowego a złożonością budowy zwierzęcia; przedstawia etapy ewolucji ośrodkowego układu nerwowego u kręgowców;
7) podaje przykłady regulacji hormonalnej u zwierząt na przykładzie przeobrażenia u owadów;
8) podaje różnice między układami pokarmowymi zwierząt w zależności od rodzaju pobieranego pokarmu;
9) opisuje rolę organizmów symbiotycznych w przewodach pokarmowych zwierząt (na przykładzie przeżuwaczy i człowieka);
10) wyjaśnia rolę płynów ciała krążących w ciele zwierzęcia;
11) wykazuje związek między budową układu krwionośnego a jego funkcją u poznanych grup zwierząt;
12) wykazuje znaczenie barwników oddechowych i podaje ich przykłady u różnych zwierząt; na przykładzie hemoglobiny
13) na przykładzie poznanych zwierząt określa sposoby wymiany gazowej i wymienia służące jej narządy (układy);
14) wyjaśnia istotę procesu wydalania oraz wskazuje substancje, które są wydalane z organizmów różnych zwierząt, w powiązaniu ze środowiskiem ich życia;
15) podaje przykłady różnych typów narządów wydalniczych zwierząt;
16) wymienia typy rozmnażania bezpłciowego i podaje grupy zwierząt, u których może ono zachodzić;
17) podaje różnicę między zapłodnieniem zewnętrznym a wewnętrznym, rozróżnia jajorodność, jajożyworodność i żyworodność i wymienia grupy, u których takie typy rozmnażania występują;
18) przedstawia podstawowe etapy rozwoju zarodka, wymienia listki zarodkowe, wyróżnia zwierzęta pierwo- i wtórouste;
19) rozróżnia rozwój prosty (bezpośredni) od złożonego (pośredniego), podając odpowiednie przykłady;
20) przedstawia rolę błon płodowych w rozwoju zarodka kręgowców lądowych.
V. Budowa i funkcjonowanie organizmu człowieka.
-
Hierarchiczna budowa organizmu człowieka (tkanki, narządy, układy narządów). Uczeń:
1) rozpoznaje (na ilustracji, rysunku, według opisu itd.) tkanki budujące ciało człowieka oraz podaje ich funkcję i lokalizację w organizmie człowieka;
2) przedstawia układy narządów człowieka oraz określa ich podstawowe funkcje, wykazuje cechy budowy narządów będące ich adaptacją do pełnionych funkcji;
3) przedstawia powiązania strukturalne i funkcjonalne między narządami w obrębie poszczególnych układów oraz między układami
-
Homeostaza organizmu człowieka. Uczeń:
1) przedstawia mechanizmy i narządy odpowiedzialne za utrzymanie wybranych parametrów środowiska wewnętrznego na określonym poziomie (wyjaśnia regulację stałej temperatury ciała, rolę stałości składu płynów ustrojowych, np. stężenia glukozy we krwi, stałości ciśnienia krwi);
2) określa czynniki wpływające na zaburzenie homeostazy organizmu (stres, szkodliwe substancje, w tym narkotyki, nadużywanie leków i niektórych używek, biologiczne czynniki chorobotwórcze);
3) wymienia przyczyny schorzeń poszczególnych układów (pokarmowy, oddechowy, krwionośny, nerwowy, narządy zmysłów) i przedstawia zasady profilaktyki w tym zakresie
-
Układ ruchu. Uczeń:
1) analizuje budowę szkieletu człowieka;
2) analizuje budowę różnych połączeń kości (stawy, szwy, chrząstkozrosty) pod względem pełnionej funkcji oraz wymienia ich przykłady;
3) przedstawia antagonizm pracy mięśni szkieletowych;
4) porównuje budowę i działanie mięśni gładkich, poprzecznie prążkowanych szkieletowych oraz mięśnia sercowego;
5) wymienia główne grupy mięśni człowieka oraz określa czynniki wpływające na prawidłowy rozwój muskulatury ciała;
6) przedstawia budowę i wyjaśnia mechanizm skurczu sarkomeru;
7) analizuje procesy pozyskiwania energii w mięśniach (rola fosfokreatyny, oddychanie beztlenowe, rola mioglobiny, oddychanie tlenowe) i wyjaśnia mechanizm powstawania deficytu tlenowego;
8) analizuje związek pomiędzy systematyczną aktywnością fizyczną a gęstością masy kostnej i prawidłowym stanem układu ruchu
-
Układ pokarmowy i przebieg procesów trawiennych. Uczeń:
1) omawia budowę poszczególnych elementów układu pokarmowego oraz przedstawia związek pomiędzy budową a pełnioną funkcją;
2) podaje źródła, funkcje i wyjaśnia znaczenie składników pokarmowych dla prawidłowego rozwoju i funkcjonowania organizmu ze szczególnym uwzględnieniem roli witamin, soli mineralnych, aminokwasów egzogennych, nienasyconych kwasów tłuszczowych i błonnika;
3) przedstawia i porównuje proces trawienia, wchłaniania i transportu białek, cukrów i tłuszczów;
4) analizuje potrzeby energetyczne organizmu oraz porównuje (porządkuje) wybrane formy aktywności fizycznej pod względem zapotrzebowania na energię;
5) analizuje związek pomiędzy dietą i trybem życia a stanem zdrowia (otyłość i jej następstwa zdrowotne, cukrzyca, anoreksja, bulimia).
-
Układ oddechowy – brak zmian
-
Układ krwionośny – brak zmian
-
Układ odpornościowy. Uczeń:
1) opisuje elementy układu odpornościowego człowieka;
2) przedstawia reakcję odpornościową humoralną i komórkową, swoistą i nieswoistą;
3) wyjaśnia, co to jest konflikt serologiczny i zgodność tkankowa;
4) przedstawia immunologiczne podłoże alergii, wymienia najczęstsze alergeny (roztocza, pyłki, arachidy itd.);
5) opisuje sytuacje, w których występuje niedobór odporności (immunosupresja po przeszczepach, AIDS itd.), i przedstawia związane z tym zagrożenia;
6) wyjaśnia, co to są choroby autoimmunizacyjne, podaje przykłady takich chorób.
-
Układ wydalniczy. Uczeń:
1) wyjaśnia istotę procesu wydalania oraz wymienia substancje, które są wydalane z organizmu człowieka;
2) przedstawia budowę i funkcję poszczególnych narządów układu wydalniczego (nerki, moczowody, pęcherz moczowy, cewka moczowa);
3) wykazuje związek między budową nerki a pełnioną funkcją;
4) przedstawia sposób funkcjonowania nefronu oraz porównuje składniki moczu pierwotnego i ostatecznego;
5) wyjaśnia, na czym polega niewydolność nerek i na czym polega dializa
-
Układ nerwowy. Uczeń:
1) opisuje budowę i funkcje mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów;
2) przedstawia rolę układu autonomicznego współczulnego i przywspółczulnego;
3) przedstawia istotę procesu powstawania i przewodzenia impulsu nerwowego;
4) wymienia przykłady i opisuje rolę przekaźników nerwowych w komunikacji w układzie nerwowym;
5) opisuje łuk odruchowy oraz wymienia rodzaje odruchów i przedstawia rolę odruchów warunkowych w procesie uczenia się;
6) wykazuje kontrolno-integracyjną rolę mózgu, z uwzględnieniem funkcji jego części: kory, poszczególnych płatów, hipokampu;
7) przedstawia lokalizację i rolę ośrodków korowych;
8) przedstawia biologiczne znaczenie snu.
-
Narządy zmysłów. Uczeń:
1) klasyfikuje receptory ze względu na rodzaj bodźca, przedstawia ich funkcje oraz przedstawia lokalizację receptorów w organizmie człowieka;
2) przedstawia budowę oka i ucha oraz wyjaśnia sposób ich działania (omawia drogę bodźca);
3) przedstawia budowę i określa rolę błędnika, zmysłu smaku i węchu;
4) przedstawia podstawowe zasady higieny narządu wzroku i słuchu.
-
Budowa i funkcje skóry – brak zmian
-
Układ dokrewny. Uczeń:
1) klasyfikuje hormony według kryterium budowy chemicznej oraz przedstawia wpływ hormonów peptydowych i sterydowych na komórki docelowe;
2) wymienia gruczoły dokrewne, podaje ich lokalizację i przedstawia ich rolę w regulacji procesów życiowych;
3) wyjaśnia mechanizmy homeostazy (w tym mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego) i ilustruje przykładami wpływ hormonów na jej utrzymanie;
4) wykazuje nadrzędną rolę podwzgórza i przysadki mózgowej w regulacji hormonalnej (opisuje mechanizm sprzężenia zwrotnego między przysadką mózgową a gruczołem podległym na przykładzie tarczycy);
5) wyjaśnia mechanizm antagonistycznego działania niektórych hormonów na przykładzie insuliny i glukagonu oraz kalcytoniny i parathormonu;
6) wyjaśnia działanie adrenaliny i podaje przykłady sytuacji, w których jest ona wydzielana;
7) analizuje działanie hormonów odpowiedzialnych za dojrzewanie i rozród człowieka;
8) podaje przykłady hormonów tkankowych (gastryna, erytropoetyna) i ich roli w organizmie
-
Układ rozrodczy. – brak zmian
-
Rozwój człowieka. – brak zmian
VI. Genetyka i biotechnologia
-
Kwasy nukleinowe. Uczeń:
1) przedstawia budowę nukleotydów;
2) przedstawia strukturę podwójnej helisy i określa rolę wiązań wodorowych w jej utrzymaniu;
3) wykazuje rolę podwójnej helisy w replikacji DNA oraz określa polimerazę DNA jako enzym odpowiedzialny za replikację; uzasadnia znaczenie sposobu syntezy DNA (replikacji semikonserwatywnej) dla dziedziczenia informacji;
4) opisuje i porównuje strukturę i funkcję cząsteczek DNA i RNA;
5) przedstawia podstawowe rodzaje RNA występujące w komórce (mRNA, rRNA i tRNA) oraz określa ich rolę.
-
Cykl komórkowy – brak zmian
-
Informacja genetyczna i jej ekspresja – brak zmian
-
Regulacja działania genów. Uczeń:
1) przedstawia teorię operonu;
2) wyjaśnia, na czym polega kontrola negatywna i pozytywna w operonie;
3) przedstawia sposoby regulacji działania genów u organizmów eukariotycznych
-
Genetyka mendlowska. Uczeń:
1) wyjaśnia i stosuje podstawowe pojęcia genetyki klasycznej (allel, allel dominujący, allel recesywny, locus, homozygota, heterozygota, genotyp, fenotyp);
2) przedstawia i stosuje prawa Mendla;
3) zapisuje i analizuje krzyżówki jednogenowe i dwugenowe (z dominacją zupełną i niezupełną oraz allelami wielokrotnymi, posługując się szachownicą Punnetta) oraz określa prawdopodobieństwo wystąpienia poszczególnych genotypów i fenotypów w pokoleniach potomnych;
4) opisuje sprzężenia genów (w tym sprzężenia z płcią) i przedstawia sposoby ich mapowania na chromosomie;
5) przedstawia sposób dziedziczenia płci u człowieka, analizuje drzewa rodowe, w tym dotyczące występowania chorób genetycznych człowieka;
6) podaje przykłady cech (nieciągłych) dziedziczących się zgodnie z prawami Mendla
-
Zmienność genetyczna. Uczeń:
1) określa źródła zmienności genetycznej (mutacje, rekombinacja);
2) przedstawia związek między rodzajem zmienności cechy (zmienność nieciągła lub ciągła) a sposobem determinacji genetycznej (jedno locus lub wiele genów);
3) przedstawia zjawisko plejotropii;
4) podaje przykłady zachodzenia rekombinacji genetycznej (mejoza);
5) rozróżnia mutacje genowe: punktowe, delecje i insercje i określa ich możliwe skutki;
6) definiuje mutacje chromosomowe i określa ich możliwe skutki.
-
Choroby genetyczne. Uczeń:
1) podaje przykłady chorób genetycznych człowieka wywołanych przez mutacje genowe (mukowiscydoza, fenyloketonuria, hemofilia, ślepota na barwy, choroba Huntingtona);
2) podaje przykłady chorób genetycznych wywoływanych przez mutacje chromosomowe i określa te mutacje (zespoły Downa, Turnera i Klinefeltera).
-
Biotechnologia molekularna, inżynieria genetyczna i medycyna molekularna. Uczeń:
1) przedstawia najważniejsze typy enzymów stosowanych w inżynierii genetycznej (enzymy restrykcyjne, ligazy, polimerazy DNA);
2) przedstawia istotę procedur inżynierii genetycznej (izolacji i wprowadzania obcego genu do organizmu);
3) przedstawia zasadę metody PCR (łańcuchowej reakcji polimerazy) i jej zastosowanie;
4) przedstawia sposoby oraz cele otrzymywania transgenicznych bakterii, roślin i zwierząt;
5) przedstawia procedury i cele doświadczalnego klonowania organizmów, w tym ssaków;
6) przedstawia sposoby i cele otrzymywania komórek macierzystych;
7) przedstawia różnorodne zastosowania metod genetycznych, m.in. w kryminalistyce i sądownictwie, diagnostyce medycznej i badaniach ewolucyjnych;
8) dyskutuje problemy etyczne związane z rozwojem inżynierii genetycznej i biotechnologii, w tym przedstawia kontrowersje towarzyszące badaniom nad klonowaniem terapeutycznym człowieka i formułuje własną opinię na ten temat;
9) przedstawia perspektywy zastosowania terapii genowej;
10) przedstawia projekt poznania genomu ludzkiego i jego konsekwencje dla medycyny, zdrowia, ubezpieczeń zdrowotnych.
VII. Ekologia
-
Nisza ekologiczna – brak zmian
-
Populacja. Uczeń:
1) wyróżnia populację lokalną gatunku, określając jej przykładowe granice oraz wskazując związki między jej członkami;
2) przewiduje zmiany liczebności populacji, dysponując danymi o jej aktualnej liczebności, rozrodczości, śmiertelności oraz migracjach osobników;
3) analizuje strukturę wiekową i przestrzenną populacji określonego gatunku;
4) przedstawia przyczyny konkurencji wewnątrzgatunkowej i przewiduje jej skutki.
-
Zależności międzygatunkowe. Uczeń:
1) przedstawia źródło konkurencji międzygatunkowej, jakim jest korzystanie przez różne organizmy z tych samych zasobów środowiska;
2) przedstawia skutki konkurencji międzygatunkowej w postaci zawężenia się nisz ekologicznych konkurentów lub wypierania jednego gatunku z części jego areału przez drugi;
3) przedstawia podobieństwa i różnice między drapieżnictwem, roślinożernością i pasożytnictwem;
4) wymienia czynniki sprzyjające rozprzestrzenianiu się pasożytów (patogenów);
5) wyjaśnia zmiany liczebności populacji zjadanego i zjadającego na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego;
6) przedstawia skutki presji populacji zjadającego (drapieżnika, roślinożercy lub pasożyta) na populację zjadanego, jakim jest zmniejszenie konkurencji wśród zjadanych; przedstawia znaczenie tego zjawiska dla zachowania różnorodności gatunkowej;
7) wykazuje rolę zależności mutualistycznych (fakultatywnych i obligatoryjnych jedno- lub obustronnie) w przyrodzie, posługując się uprzednio poznanymi przykładami (porosty, mikoryza, współżycie korzeni roślin z bakteriami wiążącymi azot, przenoszenie pyłku roślin przez zwierzęta odżywiające się nektarem itd.);
8) podaje przykłady komensalizmu.
-
Struktura i funkcjonowanie ekosystemu. Uczeń:
1) przedstawia rolę organizmów tworzących biocenozę w kształtowaniu biotopu (proces glebotwórczy, mikroklimat);
2) na przykładzie lasu wykazuje, że zróżnicowana struktura przestrzenna ekosystemu zależy zarówno od czynników fizykochemicznych (zmienność środowiska w skali lokalnej), jak i biotycznych (tworzących go gatunków – np. warstwy lasu);
3) określa rolę zależności pokarmowych w ekosystemie, przedstawia je w postaci łańcuchów i sieci pokarmowych, analizuje przedstawione (w postaci schematu, opisu itd.) sieci i łańcuchy pokarmowe;
4) przewiduje na podstawie danych o strukturze pokarmowej dwóch ekosystemów (oraz wiedzy o dynamice populacji zjadających i zjadanych), który z nich może być bardziej podatny na gradacje (masowe pojawy) roślinożerców.
-
Przepływ energii i krążenie materii w przyrodzie – brak zmian
VIII. Różnorodność biologiczna Ziemi. Uczeń:
1) wymienia główne czynniki geograficzne kształtujące różnorodność gatunkową i ekosystemową Ziemi (klimat, ukształtowanie powierzchni), podaje przykłady miejsc charakteryzujących się szczególnym bogactwem gatunkowym;
2) przedstawia wpływ zlodowaceń na rozmieszczenie gatunków (rola ostoi w przetrwaniu gatunków w trakcie zlodowaceń, gatunki reliktowe jako świadectwo przemian świata żywego); podaje przykłady reliktów;
3) wyjaśnia rozmieszczenie biomów na kuli ziemskiej, odwołując się do zróżnicowania czynników klimatycznych;
4) przedstawia wpływ człowieka na różnorodność biologiczną, podaje przykłady tego wpływu (zagrożenie gatunków rodzimych, introdukcja gatunków obcych);
5) uzasadnia konieczność zachowania starych odmian roślin uprawnych i ras zwierząt hodowlanych jako części różnorodności biologicznej;
6) uzasadnia konieczność stosowania ochrony czynnej dla zachowania wybranych gatunków i ekosystemów
IX. Ewolucja
-
Źródła wiedzy o mechanizmach i przebiegu ewolucji – brak zmian
-
Dobór naturalny. Uczeń:
1) wykazuje rolę mutacji i rekombinacji genetycznej w powstawaniu zmienności, która jest surowcem ewolucji;
2) przedstawia mechanizm działania doboru naturalnego i jego rodzaje (stabilizujący, kierunkowy, różnicujący), omawia skutki doboru w postaci powstawania adaptacji u organizmów;
3) przedstawia adaptacje wybranych (poznanych wcześniej gatunków) do życia w określonych warunkach środowiska
-
Elementy genetyki populacji – brak zmian
-
Powstawanie gatunków. Uczeń:
1) wyjaśnia, na czym polega biologiczna definicja gatunku (gatunek jako zamknięta pula genowa), rozróżnia gatunki biologiczne na podstawie wyników odpowiednich badań (przedstawionych w formie opisu, tabeli, schematu itd.);
2) przedstawia mechanizm powstawania gatunków wskutek izolacji geograficznej i rolę czynników zewnętrznych (zlodowacenia, zmiany klimatyczne, wędrówki kontynentów) w powstawaniu i zanikaniu barier;
3) wyjaśnia różnicę między specjacją allopatryczną a sympatryczną.
-
Pochodzenie i rozwój życia na Ziemi. Uczeń:
1) przedstawia, w jaki sposób mogły powstać pierwsze organizmy na Ziemi, odwołując się do hipotez wyjaśniających najważniejsze etapy tego procesu: syntezę związków organicznych z nieorganicznymi, powstanie materiału genetycznego („świat RNA”), powstanie komórki („koacerwaty”, „micelle lipidowe”);
2) przedstawia rolę czynników zewnętrznych w przebiegu ewolucji (zmiany klimatyczne, katastrofy kosmiczne, dryf kontynentów);
3) opisuje warunki, w jakich zachodzi radiacja adaptacyjna oraz ewolucja zbieżna; podaje przykłady konwergencji i dywergencji; identyfikuje konwergencje i dywergencje na podstawie schematu, rysunku, opisu itd.;
4) porządkuje chronologicznie najważniejsze zdarzenia z historii życia na Ziemi, podaje erę, w której zaszły (eon w wypadku prekambru).
-
Antropogeneza. Uczeń:
1) przedstawia podobieństwa i różnice między człowiekiem a innymi naczelnymi, zwłaszcza małpami człekokształtnymi;
2) przedstawia zmiany, jakie zaszły w trakcie ewolucji człowieka;
3) wymienia najważniejsze kopalne formy człowiekowate (australopiteki, człowiek zręczny, człowiek wyprostowany, neandertalczyk), porządkuje je chronologicznie i określa ich najważniejsze cechy (pojemność mózgoczaszki, najważniejsze cechy kośćca, używanie narzędzi, ślady kultury).
Wnioski? Opisane powyżej zmiany nie są bardzo, bardzo znaczące. Wiele punktów jest wykreślonych, ale zalążek tych informacji i tak powinieneś mieć opanowany z etapu gimnazjum. Mimo wszystko zostaje ,,trochę’’ treści do nauki, więc jest co robić!
Pamiętaj, że „niemożliwe nie istnieje” i razem damy radę!